مقاله | حسن اوموداوغلو

آذربایجانین یاللی، قایتاغی اویون‌لارینا داییر…

۱-نجی بولوم

عصریمیزده رقص، دونیا خالقلاری اینجه صنعتی‌نین آیریلماز بیر قولودور. هر خالقین اؤزونه مخصوص رقص‌لری وار. دؤروموزده، بو اینجه صنعت نوعو داهادا ایره‌لی‌لمیش و مختلف قول‌لارا آیریلمیش‏دیر. «رقص ریتمیک حرکت‌لرین ایفاده‏لییی و انسان بدنی‏نین پلاستیک‌لییینه اساس‌لانان اینجه صنعت نؤعودور.» ساوئت انسیکلوپدیاسیندا، رقص حاققیندا وئریلن بو ایضاح مکمّل دئییل، اوسته‏لیک یانلیش‌دير؛ چون‏کی بشر تاریخینده اینجه صنعت اولمازدان اؤنجه، رقص‌لر موجود اولموشدور.

فیکریمیزجه، ایلک انسانلار خارق‏العاده آکسیالار (ایش، عمل)، فوق‏الطبیعی قوّه‏لر قارشی‌سیندا اؤزلریند‏ن رئاکسیا (عکس ‏العمل) گؤستریب و معیّن حرکت‌لرله،‏ اؤز دویغو، دوشونجه و قورخولارینی آشکار و ایفاده ائتمیشلر. رقص؛ کئییک‏کیشی‏نین (ايلك انسان)نین اَمک، گونده‏لیک ایش‌لری، اوْوچولوق و طبیعته قارشی ایچیندن قوْپان حسّ و هیجانیندان دوغولموش دیل و دوشونجه طرزی‏دیر. ایستر خیر، ایسترسه شرّ قوّه‏لر قارشی‌سیندا سمبولیک و رمزی شكيلده اولان جاوابی‌دیر. باشقا سؤزله دئسک، دانیشیق عنصرلرینه (سس، جمله و…) دایانمایان بیر دیل‏دیر. ساده، لاکونیک و عین حالدان دولغون ايفاده طرزی‌دیر.

بو ساده دیلین ایچینده مرکّب‏لیک وار. فونئتیکا، لئکسیکا و گراماتیکا ائلئمئنت‌لریندن یارارلانمایان بو دیلین (رقصین) اساس تملی ایسه، ال‏ حرکتی (گئنئتیک دیل)، میمیکا و پانتومیم‏دیر. رقص‏ده آردیجیل و ریتمیک حرکت‌لر، ایزله‏ین انسانین ذهنینده معیّن بیر موْتیوی تصویر ائده‌ر‏ک جانلاندیریر. ایلک انسان، ریتمیک حرکت‌لرده، دینی و سئحیرلی تأثیر اولدوغونا اینانیردی. مقدّس رقص‌لر انسان‌لیغین ان اَسکی بیر اینانجی‏دیر. ایلک انسان‌لار، رقصی، عمومیّت‌له ماسکالارلا ایفا ائد‏ردیلر. ساواش، اؤلوم رقص‌لری هله ‏ده بعضی خالقلاردا قالماقدادیر. قدیم تورکلرین شامان رقص‌لرینده انسانی اؤزوند‏ن چیخاران (ترانس حالی) رقص‌لر وارایمیش. یونانلی‏لارین «Eleusis » آیین‏لرینده، دیونیسوس دینینده، اسلامیّتین مولوی‏چیلیک آیینینده، انسانی اؤزوند‏ن چیخاران و تانری‌یا چاتدیران رقص‌لر واردیر. رقصین یارانما تاریخی و هانسی بیر خالقین طرفیندن یارادیلدیغی علم عالمینه دوزگون بللی دئییل‏دیر. بلکه‏ ده ایلکین رقصی، سورو حالیندا یاشایان انسان یاراتمیش‏دیر. بو ایسه پالئولیت (قاباداش) دؤروندن قاباقکی مین‏ ایل‌لیک‌لره قاییدیر. آفریقا یئرلی‏لری، قیزیل‏دری‏لر، استرالیا یئرلی‏لری و قدیم تورک‌لر، رقصین ایلک یارادانلاری اولموشلار. آدی چکیلن خالقلارین یاشادیغی اراضی‏لرده، بشریّتین کؤرپه چاغلاریندان قالان پئتروگیْلیف‌لر، قایا‌اوستو رسم‌لر بونا اَن دوزگون توتالقادیر. بو قدیم قایااوستو رسم‌لر هله ‏ده قالماقدادیر؛ ۵۸۰۰۰ ایل میلاددان اؤنجه استرالیادا، ۴۵۰۰۰ ایل میلاددان قاباق آفریقادا (ساخاران)، ۱۶۰۰۰ ایل میلاددان قاباق باشقیردیستاندا (تامقالی)، اؤزبکیستاندا (سارجی‏سای)، فرانسه‏ده (کومبارئل، مونتئسپان، لاسکو) اسپانیادا (آلتامیرو و کاستیلیو)دا یئرلشن ماغارا و قایا تصویرلری واردیر. آنجاق آذربایجان رقصی ایله باغلی اَن ایلک رسم‌لر ایسه قوْبوُستان قایااوستو رسم‌لری‌دیر. همین قایااوستو رسم‌لر میلاددان ۳۴۰۰۰ ایل قاباغا عاییددیر. آذربایجان رقص‌لری‌نین زنگین و چئشیدلی اولدوغو، بو خالقین اؤزونون و رقص‌لری‌نین قدیملیگینه توتارلی بیر وثیقه‌‏دیر. رقص حاققیندا دوشوندوکده، بئینیمیزده بیر نئچه سؤال‏ یارانیر: ۱-رقص سؤزونون آنلامی نه‏دیر؟
۲- رقص‌لرین هانسی نوع داها قدیم دؤورده یارانیبلار؟
۳- رقص سؤزو هانسی خالقین لئکسئمی‏دیر؟رقص سؤزونون منشأینه دایر بیر چوخ عالیم‌لر نظر وئرمیشلر. ایستر عرب، ایستر فارس و یاخود تورک لکسیکولوژو، اتیمولوژلاری بو سؤزو اکثر حالدا عرب منشألی سؤز حساب ائتمیشلر. فارس لکسیکوگرافی، علی‏اکبر دهخدا اؤزوندن قاباقکی لغت‏شوناسلارا دایاناراق رقص سؤزونو عربجه حساب ائدیر. او یازیر: پویه دویدن (آختاراراق قاچماق)، جنبیدن (ترپنمک)، درخشیدن سراب (ایلغیمین پارلاماسی)، جوشیدن می (چاخیرین قایناماسی)، مست کردن (اسرک‌لنمک)، بازی کردن و سایر. دهخدا و باشقا دیلچی‌لر سهو ائده‌ر‏ک رقص سؤزونو، عرب سؤزو کیمی قیده آلیرلار. بیزیم آختاریش و تدقیقاتیمیزا گؤره بو سؤز عربجه دئییل، بیز رقص سؤزونو لاتین منشألی لغت حساب ائدیریک. رقص سؤزو اصلینده «Reaksia//Reactio» سؤزلریندن آلینمیشدیر. همین سؤزون بیرینجی حصّه (Re): علیهینه و ضدّینه آنلامینی داشیییر آمما ایکینجی حصه (aksia) سؤزو ایسه ایش یا عمل دئمکدیر.

_____

آراشدیرا بیلر سیز

بهزاد بیات فرد

شعر | بهزاد بیات فرد

• یاشام دویانمادیم یاشامین سارسیلان داریخماسینی تیکنمه‌دیم اؤزومه کیپریک آلتی باخماسینی دی‌کیم‌دئییب‌دی‌کی‌باخت اولدوزوم‌گؤی‌ایچره‌باتیب گودوکچویم کی …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.